Ż y d z i    w    K r y ł o w i e :

    Pierwsza wzmianka o Żydach w Kryłowie pochodzi z 1550 r. W 1686 roku był tu kahał (gmina) żydowski, a więc i synagoga.W 1827 roku w Kryłowie żyło 575 Żydów, stanowiąc 52% ogółu mieszkańców.Nie wiadomo jak długo przetrwała i jak wyglądały kolejne drewniane synagogi w Kryłowie. Ostatnia (murowana) synagoga i drewniany dom modlitwy zostały zniszczone przez Niemców w czasie II Wojny  Światowej.

Synagoga murowana, proj. inż. Kricki (APL RGL Wydz. Adm. IV, 59/1893)    Plan synagogi, proj. inż. Kricki (APL RGL Wydz. Adm. IV, 59/1893)    Zydowski dom modlitwy - drewniany, proj. inż. Kricki (APL RGL Wydz. Adm. IV, 59/1893)    Żydowski dom modlitwy - drewniany, proj. inż. Kricki (APL RGL Wydz. Adm. IV, 59/1893)

   

       

     (wizualizacja: Ł. Krawczyk)                              
  
                                    

Synagoga w roku 1941 (została zburzona w 1942 r.):

Synagoga w Kryłowie (duży, piętrowy, biały budynek z blaszanym jasnym dachem)

a dziś w tym miejscu:

Teren w którym stała synagoga (fot. H. Żurawski 2006)

 

Dawna dzielnica żydowska (fot. H. Żurawski 2006 r.)

Dawna dzielnica żydowska odeszła wraz z jej mieszkańcami...



K i r k u t :

     Cmentarz żydowski w Kryłowie został założony w XIX wieku. Ostatni znany pochówek odbył się w 1941 roku. Podczas II wojny światowej Niemcy zdewastowali cmentarz.
    Na powierzchni 0,5 hektara zachowało się około 3 nagrobków, pochodzących z przełomu XIX-XX wieku. Na macewach zachowały się inskrypcje w języku hebrajskim.


Mur oporowy kirkutu od strony bużyska (fot. H. Żurawski 2006)

Mur oporowy (fot. H. Żurawski 2006)    Macewa (fot. H. Żurawski 2006)    Kolejna z zachowanych macew - nagrobków żydowskich (fot. H. Żurawski 2006)

Udało się też nam odnaleźć zdjęcie kirkutu sprzed wojny. Starsi miesznańcy Kryłowa potwierdzają, iż jest to żydowskie "okopisko" w Kryłowie, zaś osoby ze zdjęcia spotykamy również na innych zdjęciach przedwojennych z Kryłowa...
W roku 2008, staraniem TPKiO została odkopana na terenie Kryłowa i przeniesiona na miejscowy cmentarz żydowski kolejna, bardzo dobrze zachowana macewa. Możliwe, że jeszcze wiele z nagrobków użytych przez Niemców do brukowania ulic leży pod ziemią, pod asfaltem, chodnikami... i przy pracach remontowych będą odnajdywane i przenoszone na okopisko.

W pierwszej połowie listopada 2011 roku prowadzone były prace porządkowe na cmentarzu żydowskim w Kryłowie.

               

To pierwszy etap prac. Polegał on na oczyszczeniu z akacji i wszelkiego rodzaju zarośli części cmentarza. Odnalezione na terenie Kryłowa macewy oraz ich fragmenty zostały przewiezione na cmentarz i ustawione prowizorycznie na oczyszczonym terenie.

   

 

Ślady cmentarza żydowskiego na Wołczku

Założenie pierwszego cmentarza żydowskiego w Kryłowie możemy wiązać z pojawieniem się tej społeczności w naszym mieście w pierwszej połowie XVI wieku.

Najstarszy, znany nam cmentarz żydowski znajdował się za Bugiem na Wołczku.

Należy w tym miejscu dodać, że Wołczek, chociaż za Bugiem był przez stulecia uważany za przedmieście Kryłowa.

Z relacji ustnych wiemy, że tam grzebani byli kryłowscy Żydzi przed założeniem cmentarz przy ul.Nadbużnej. O okopisku na Wołczku opowiada Pani Władysława Janusz z Kryłowa: „Przed wojną, kiedy była rozwinieta hodowla zwierząt i drobiu w Kryłowie każda zielenina była wykorzystana. Pokrzywa stanowiła bardzo cenne źródło witamin. Mama często chodziła na okopisko na Wołczek, ponieważ było jej tam dużo i była dorodna”.

Drugą osobą, która opowiadała mi o kirkucie na Wołczku był Oleksandr Bobak, ukraiński historyk i regionalista. O miejscu tym mówił, że to cmentarz kryłowskich Żydów.

W czasie drugiej wojny światowej Wołczek został całkowicie spalony przez Ukraińców. Po wojnie teren dawnej osady znalazł się w pasie granicznym.

Dzisiaj teren cmentarza żydowskiego na Wołczku porasta las.

Wykorzystanie nowych technologii pozwala zobaczyć więcej niż dotychczas.

Okazuje się, że w gęstym lesie doskonale zachowały się wały ziemne ogradzające cmentarz żydowski. A od ostatnich pochówków na tym cmentarzu minęło niemal 200 lat.

 

Kryłów na mapie z 1929 roku Miejsce dawnego cmentarza porośnięte lasem Obwałowanie cmentarza żydowskiego na Wołczku
Kryłów na mapie z 1929 roku. Miejsce dawnego cmentarza
porośnięte lasem.
Obwałowanie cmentarza żydowskiego na Wołczku.

    

Przygotował Henryk Żurawski