KOSMÓW
 
gm. Hrubieszów, pow. hrubieszowski

Historia miejscowości

 
Kopiec z 1848 roku

Kosmów – południowa granica  osadnictwa Gotów

 Zdjęcia rzeki Bukowej w lutym 2009 r.

 Reforma rolna w 1944 roku w Kosmowie.



     
K O S M Ó W


      Wieś położona na wschodnim skraju gminy Hrubieszów, nad rzeką Bug, w obrębie Kotliny Hrubieszowskiej.

      Istnieje dokument (uważany obecnie za falsyfikat), według którego w 1376 roku książę Jerzy Chełmski nadał Ślipcze wraz z kilkoma innymi wsiami władyce chełmskiemu. Jednak Władysław Jagiełło zapewne nie uznał początkowo tego nadania, dlatego w latach 1392-1431 Kosmów wraz z Cichobórzem i Szychowicami należał do dóbr królewskich. Dopiero w 1425 roku Władysław Jagiełło potwierdził nadanie tej wsi władyce chełmskiemu Charytonowi, przenosząc ją jednocześnie na prawo niemieckie (A. Gil 1999, s. 77). W 1431 roku Jagiełło zwrócił (być może chodzi tu o włączenie jej do księstwa bełskiego) wieś Ziemowitowi V, w nagrodę za jego udział w walce ze Świdrygiełłą. W roku 1462 wieś została włączona do Korony wchodząc w skład starostwa hrubieszowskiego (W. Bondyra 1993, s. 56). W 1524 roku władyka chełmski Filaret zamienił Ślipcze, Kosmów i Cucniów na Białopole i Buśno (W. Słobodian 2005, s. 239). Wówczas komów zapewne włączono do starostwa hrubieszowskiego. W 1578 roku starostą hrubieszowskim był Andrzej Tęczyński, wojewoda bełski, który posiadał w Kosmowie 3 i 3/4 łana użytków, 8 zagrodników z ziemią, 2 stawy, 2 komorników z ziemią, 2 komorników z bydłem i 6 ubogich (A. Jabłonowski 1902, s. 230). Według lustracji w 1627 roku było we wsi 17 kmieci osiadłych na 20 półłankach, wybraniec i zapewne młyn. W 1665 roku nie było tu kmieci ani wybrańca a jedynie 5 zagrodników, natomiast młyn został spalony przez Moskali (E. i K. Arłamowscy, W. Kaput 1976, s. 286-287). Jeszcze w 1767 roku wieś należała do dóbr królewskich i była w dzierżawie Franciszka Potockiego, wojewody kijowskiego (CPAHUL, Taryfa mostowego..., s. 219).
W 1816 roku Kosmów należał do Józefa i Antoniego Ciemieniewskich (J. A. Wadowski 1907, s. 139). Wkrótce dobra te nabył Jakub Pawłowski, ożeniony z Kornelią z Bachmińskich, pierwszy raz zamężną za Ciemniewskim. W 1822 roku wieś za 80 tys. złp nabyła od męża Kornelia Pawłowska, a w 1829 roku sprzedała go za 148 331 złp Józefowi Benedyktowi Chrzanowskiemu, żonatemu z Anielą Marianną z Rzewuskich. W 1838 roku 3/4 majątku po połowie odziedziczyły dzieci: Aleksander Tomasz i Józefa Angela Chrzanowscy, natomiast 1/4 Aniela Marianna, żona Józefa. W 1854 roku Aleksander Tomasz kupił części dóbr siostry i po śmierci matki w 1858 roku został jedynym ich właścicielem (APZ, Akta hipoteki Kosmów).
       Spis z 1827 roku notował wieś w powiecie hrubieszowskim i parafii Hrubieszów. Liczyła wówczas 16 domów i 120 mieszkańców (Tabella..., t. I, s. 229). W 1845 roku Kosmów należał do gminy Kryłów. Istniała tu karczma, która uzyskała patent na dalsze prowadzenie wyszynku alkoholu (DzUGL, 1845 r., s. 392). Pod koniec XIX wieku wieś liczyła 55 domów i 689 mórg gruntów. Folwark wraz z nomenklaturą Przemysławice liczył 921 mórg, w tym 514 mórg gruntów ornych i ogrodów, 95 mór łąk, 28 mórg pastwisk, 256 mórg lasu i 28 mórg nieużytków i placów. W folwarku były 3 budynki murowane i 20 drewnianych (SGKP, wypisy, s. 153).
W 1878 roku dobra Kosmów otrzymała w spadku po mężu Aleksandra ze Świeżawskich Chrzanowska i wyszła za mąż po raz drugi za Alfreda Wojciechowskiego. W 1921 roku część dóbr została rozparcelowana i powstała kolonia Kosmów. W 1926 roku folwark Kosmów od Aleksandry Wojciechowskiej kupiła za 245 tys. zł Maria ze Świeżawskich Świeżawska, żona Stefana Świeżawskiego, a w 1929 roku Kosmów przeszedł na jej syna Eustachego Świeżawskiego. W 1938 roku za 21 299 zł folwark w Kosmowie kupiła Krystyna Colonna Walewska. Ostatecznie majątek o powierzchni 343,08 ha w 1946 roku przejął Skarb Państwa (APZ, Akta hipoteki Kosmów).
      W 1888 roku wybudowano we wsi cerkiew, jako filię parafii w Ślipczu. Po I wojnie światowej była nieczynna i została rozebrana w 1938 roku (W. Słobodian 2005, s. 239). Zapewne wraz z budową cerkwi powstał przy niej cmentarz grzebalny, czynny do końca II wojny światowej. Obecnie posiada on kształt pięcioboku o pow. 0,24 ha (D. Kawałko 1994, s. 74-75).
Według spisu z 1921 roku wieś liczyła 69 domów i 400 mieszkańców, w tym 19 Żydów i 367 Ukraińców, kolonia 10 domów i 81 mieszkańców, wyłącznie Polaków, natomiast folwark liczył 5 domów i 72 mieszkańców, w tym 22 Ukraińców (Skorowidz...., t. IV, s. 32).
W okresie okupacji hitlerowskiej utworzono w Kosmowie szkołę ukraińską (J. Doroszewski 1984, s. 158  
            

                    Józef Niedźwiedź  „Leksykon historyczny dawnego województwa zamojskiego”
                                                                                                  Zamość 2003




Kopiec  z 1848 roku:



PANIE  RACZ

PRZYIĄĆ

OFIARĘ  MOIĄ

TY  ZGŁĘBIASZ

NASZE

SKRYTOŚCI

PROSZĘ  CIĘ

UFAIĄC  W

ŁASKĘ  TWOIĄ

WYSŁUCHAY

W  DUCHU

MIŁOŚCI

Kopiec powstał w roku 1948,
po epidemii,
zwanej wówczas morowym powietrzem,
która nawiedziła wówczas Kosmów.

Kopiec usytuowany przy drodze
Hrubieszów - Kryłów,
widoczny po prawej stronie jadąc z Hrubieszowa do Kryłowa.

I  BŁAGAM

ULŻYI GNIEWU

TWOIEGO

ZASŁOŃ  NAS

PŁASZCZEM

LITOŚCI

W  CZASIE

POWIETRZA

GRASUIĄCEGO

CHOĆ  SŁUSZNIE

KARZESZ

ZA  ZŁOŚCI

DNIA  1  WRZEŚNIA

1848  R.


 
 
 
 

 


Kosmów – południowa granica  osadnictwa Gotów.

 

Do największych odkryć archeologicznych ostatnich dziesięcioleci i to na skalę europejską zalicza  się wykopaliska w Masłomęczu. To tam prof.Andrzej Kokowski odkrył zespół osad i cmentarzysk Gotów z okresu rzymskiego (koniec I w.-koniec IV w.).

Ponad dwudziestoletnie badania tej części Ziemi Hrubieszowskiej zaowocowały także książką autorstwa Pana Andrzeja Kokowskiego „30 powodów do dumy z mieszkania w krainie Gotów”.

Znajdziemy tam informacje o znaleziskach na terenach zamieszkałych przez Gotów, ich zwyczajach i wiele innych ciekawostek. Ponadto autor szczegółowo opisuje znaleziska z innych okresów a dotyczące Gródka, Moroczyna, Ślipcza, Czerniczyna, Metelina i Kosmowa. Jak podaje prof.Kokowski rzeczka Bukowa, płynąca przez Cichobórz i Kosmów stanowiła południową granicę osadnictwa Gotów. Stąd też badania na terenie Kosmowa i rozdział poświęcony tej miejscowości w wyżej wymienionej publikacji.

My przytaczamy ten fragment z dwu powodów. Kosmów znajduje się na terenie działań naszego Towarzystwa, a po drugie pragniemy zachęcić do zapoznania się z całą publikacją prof. Kokowskiego.

 

Kosmów

Penetrujący Lubelszczyznę, jeden z pierwszych badaczy jej starożytności, lekarz z zawodu Władysław Olechnowicz z Lublina, dotarł tutaj w 1896 r.. Celem jego poszukiwań było cmentarzysko kurhanowe. Rozkopał on ich w Hrubieszowskiem kilka (na przykład: Nieledew, Gródek nad Bugiem). W Kosmowie zaś zbadał grupę kopców zlokalizowanych między wsią, a ogrodem dworskim, w którym -  a raczej pod ich nasypami – natrafił jedynie na warstwę z pozostałościami ciałopalenia.

Na podstawie tej obserwacji sądzi się dzisiaj, że były to obiekty wczesnosłowiańskie, datowane na okres przedchrześcijański wczesnego średniowiecza, czyli na czasy przed X w. po Chr.

            Na obszarze miejscowości zlokalizowano wiele innych stanowisk archeologicznych, odnoszących się od czasów neolitu (młodszej epoki kamienia) po okres panowania Rusi Kijowskiej .

            Już w trakcie pierwszej fazy badań osadnictwa gockiego w Kotlinie Hrubieszowskiej, natrafiono na terenie wsi  na pozostałości kilku osiedli (lub dużych zagród rolniczych) tego ludu, z największą, zajmującą kluczową pozycję umieszczoną przy ujściu rzeczki Bukowej do Bugu. Najbardziej spektakularnym zabytkiem  z tej miejscowości jest jednak znaleziona tutaj przypadkowo złota moneta (aureus), wyemitowana przez galijskiego uzurpatora do cesarskiej władzy – Postumusa (260-269). Najprawdopodobniej w czasach gockich adoptowana ją do funkcji medalionu, wybijając w niej brutalnie otwór dla przewleczenia sznura.

            Znalezisko zasiliło zbiory Muzeum im. ks. Staszica w Hrubieszowie.”

 

Źródło:

Andrzej Kokowski – 30 powodów do dumy z mieszkania w krainie Gotów    

Hrubieszów –Lublin 2007  

 

                                                                                         Opracował: Henryk Żurawski

 

 

Kosmów - reforma rolna PKWN.

Utrzymywany przez stulecia układ własnościowy na obszarach wiejskich zaczął zmieniać się w II połowie XIX wieku. Nastąpiło to za sprawą wydanego w 1864 roku ukazu carskiego „O urządzeniu włościan w Królestwie Polskim”, ogólnie nazywanym uwłaszczeniem chłopów. Drugim etapem były całkowite lub częściowe parcelacje majątków ziemskich w okresie między-wojennym. Po II wojnie światowej reforma rolna PKWN zmieniła całkowicie strukturę własnościową tych obszarów.

Doskonałym przykładem na pokazanie wszystkich etapów tych zmian są „Dobra Kosmów”. W ramach ukazu carskiego w 1866 roku z dóbr Kosmów na własność włościan wsi Kosmów przeszło 689 mórg i 54 pręty ziemi. Włościanie wsi Kosmów tworzyli wtedy
48 osad. Po zakończeniu I wojny światowej dobra Kosmów obejmo-wały 925 mórg i 151 prętów. Właścicielką majątku była wtedy Aleksandra Wojciechowska ze Świeżawskich, po pierwszym mężu Chrząnowska. W 1921 roku nastąpiła częściowa parcelacja majątku. Z dóbr wydzielono obszar 312 mórg 228 prętów, nazwany Kolonią Kosmów. Utworzono 12 działek, których właścicielami zostali: Przepiórka Wojciech, Rybak Andrzej, Pawłowicz Edward, Dębczak Antoni, Dębczak Ignacy, Szyszka Michał, Bartłomiej i Małgorzata Zadura, Węgorek Franciszek, Król Szymon, Gędek Jakub, Nagielski Wojciech, Grobel Mikołaj.

W 1926 roku majątek Kosmów, liczący wtedy 612 mórg 233 pręty nabyła Kazimiera Maria Świeżawska, a dwa lata później na mocy spadku po zmarłej dobra Kosmów otrzymał jej syn Tadeusz Eustachy Świeżawski. 21.VI.1938 roku dobra te nabyła Krystyna Colonna Walewska.

W 1946 roku dobra Kosmów przeszły na własność Skarbu Państwa. W hipotece dóbr Kosmów możemy przeczytać: „Skarb Państwa. Jest właścicielem uregulowanych w tej księdze na imię Krystyny Colonna - Walewskiej zawierających 343 ha 0767 metr. kw. dóbr skutkiem przejęcia na cele reformy rolnej, jako podpadających pod działanie art.2, ust.1., lit.e dekretu P.K.W.N. z dnia 6.IX. 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.Ust. Nr 3/45 poz 13). Wpisano na mocy zaświadczenia i wniosku Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego
w Lublinie z dnia 25 listopada 1946 r. za wnioskiem z dnia 7 grudnia 1946r.”

Przywołany wyżej zapis w hipotece dóbr Kosmów mówi o podstawie prawnej przejęcia majątku na rzecz Skarbu Państwa. 6.IX. 1944 roku Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego wydał dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej.

W art.1, ust.1 czytamy: „Reforma rolna w Polsce jest koniecznością państwową
i gospodarczą...,
w dalszej części art.1 możemy przeczytać, że: „Ustrój rolny w Polsce oparty będzie na silnych, zdrowych i zdolnych do wydatnej produkcji gospodarstwach, stanowiących prywatną własność ich posiadaczy”.

Art.1, ust.2 mówi: „Przeprowadzenie reformy rolnej obejmuje:

a) upełnorolnienie istniejących gospodarstw o powierzchni niżej pięciu hektarów użytków rolnych,

b) tworzenie nowych samodzielnych gospodarstw rolnych dla bez-rolnych robotników
i pracowników rolnych....”

Art.2, ust.1 mówi, że: „Na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie
o charakterze rolniczym...

e) stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych...”

Do realizacji zmian ustroju rolnego stworzono Państwowy Fundusz Ziemi, który
z mocy dekretu [art.5] pokrywał wszelkie wydatki związane z przeprowadzeniem reformy rolnej oraz udzielał pożyczek na urządzenie gospodarstw.

Kolejne artykuły dekretu określają wielkość nowotworzonych gospodarstw, opłaty związane z nabyciem ziemi oraz rekompensaty dla wywłaszczonych właścicieli ziemskich, i tak:

- art.13, ust.2: „Obszar nowotworzonych gospodarstw rolnych nie może być większy od 5 ha ziemi średniej jakości.”

- art.14: Gospodarstwa utworzone na podstawie niniejszego dekretu nie mogą być w całości lub części dzielone, sprzedawane, wydzierżawiane i zastawiane.”

- art.15, ust.1: „Cenę na ziemię dla nabywców ustala się równą przeciętnemu rocznemu urodzajowi z danego obszaru ziemi......

Jako przeciętny urodzaj przyjęto dla ziemi 3-ej klasy 15 centnarów metrycznych żyta [15 kwintali].”

- Nabywcy mogą płacić w naturze żytem albo w gotówce podług ceny żyta na wolnym rynku. Na rok gospodarczy 1944/5 przyjęto cenę zł 400 za centnar żyta.”

- ust.2: „Nowonabywcy wpłacają w gotówce lub naturze 10% ceny kupna. Spłata reszty ceny kupna zostaje rozłożona dla małorolnych na 10 lat, dla bezrolnych na 20 lat.”

- Art.19, ust.1: Wywłaszczeni właściciele lub współwłaściciele nieruchomości ziemskich wymienionych w art.2,część 1-sza, lit.e mogą otrzymać samodzielne gospodarstwa rolne [5ha] poza obrębem wywłaszczonego majątku w ramach niniejszego dekretu, względnie jeżeli z tego prawa nie skorzystają, będzie wypłacone im zaopatrzenie miesięczne w wysokości uposażenia urzędnika państwowego VI grupy.

Reforma rolna objęła na naszym terenie majątki: Cichobórz, Hołubie, Kosmów i Szychowice. Dobra Krylów były rozparcelowane w okresie międzywojennym i tzw. resztówka nie podlegała pod artykuły zawarte w dekrecie o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Zachowane dokumenty dotyczące Dóbr Kosmów pokazują imiennie jak wyglądało przeprowadzenie reformy PKWN w tej miejscowości. W Archiwum Państwowym w Zamościu przechowywana jest hipoteka dóbr Kosmów. W zbiorach Pana Mariana Pawlaka znajduje się mapa gruntów majątku Kosmów, rozparcelowanego na rzecz reformy rolnej
w myśl dekretu PKWN.

Oba te dokumenty są ze sobą ściśle związane. Jeden to wykaz nabywców, numery działek, wielkość tych działek oraz wysokość opłat za nabycie nieruchomości. Ciekawą lekturą jest czytanie mapy związanej z tematem.

Na obszarze 196 ha 0619 metr. kw. przejętych na rzecz Skarbu Państwa utworzono
33 gospodarstwa rolne. Każde miało wytyczony teren pod siedlisko (zabudowę), oraz grunta rolne.

Siedliska zgrupowano w trzech miejscach:

- „Kosmów przy kolejce” - pod 12 gospodarstw,

- „Kosmów pod Matką Boską” - pod 14 gospodarstw,

- „Kosmów Czyste” - pod 7 gospodarstw.

Działka o powierzchni 0,5 ha, na której stoi figura Matki Boskiej nie znalazła się na liście nabywców w myśl dekretu PKWN.

Na podstawie dokumentów nadania oraz orzeczenia Powiatowego Urzędu Ziemskiego w Hrubieszowie z dnia 24 grudnia 1946 r. i wniosku tegoż Urzędu z dnia 10 stycznia 1947 roku w hipotece wpisano nowych właścicieli.

Z dóbr niniejszych działki od Skarbu Państwa nabyli:
Michalina Bartłomiy , Wróbel Piotr, Sapieja Franciszka, Tęczak Stanisław, Hołdas Ewa, Sas Anastazja, Kopeć Stanisława, Wygachewicz Magdalena, Pupeć Michał, Drążkowski Jan, Buhajczuk Jan, Baran Maria, Koń Jan, Furmaga Stanisław s. Stanisława, Jarmół Piotr, Gilas Jan, Furmaga Stanisław s. Jana, Halej Feliksa, Tomiłło Stanisław, Wojtarz Józef, Sowa Stanisław, Jarmół Walenty, Wygachewicz Wiktor, Rawski Józef, Tryka Jan, Dycha Jan, Dycha Józef, Koszałka Antoni, Nowacki Jan, Mączka Rozalia, Mączka Stefan, Dyjach Józef, Góra Stanisław.

Opracował Henryk Żurawski